Dziedziczenie często budzi emocje i konflikty, zwłaszcza gdy ktoś bliski zostaje pominięty w testamencie. W takich sytuacjach prawo przewiduje instytucję zachowku, która ma chronić najbliższych członków rodziny przed całkowitym pozbawieniem udziału w spadku. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest zachowek, komu przysługuje i jak obliczyć jego wysokość.
Czym jest zachowek?
Zachowek to instytucja prawa spadkowego, która ma chronić najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w testamencie lub w sytuacji, gdy spadkobierca rozporządził całym swoim majątkiem za życia (np. poprzez darowiznę). Dzięki zachowkowi osoby uprawnione – takie jak dzieci, małżonek czy rodzice – mogą żądać wypłaty określonej kwoty pieniężnej, jeśli spadkodawca rozdysponował swój majątek w sposób, który naruszałby ich prawa.
Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się określona część wartości udziału spadkowego, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli nie otrzymali należnej im części w postaci powołania do spadku, zapisu lub darowizny, przysługuje im roszczenie o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej.
Warto mieć na uwadze, że zachowek ma zatem charakter roszczenia pieniężnego, a nie prawa do konkretnego składnika majątku.
Kto jest uprawniony do zachowku?
Do zachowku uprawnieni są:
- zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki),
- małżonek,
- rodzice spadkodawcy — jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy.
Prawo do zachowku przysługuje wyłącznie tym osobom, które dziedziczyłyby na podstawie ustawy. Oznacza to, że dalsi krewni, np. rodzeństwo, nie są uprawnieni do zachowku.
Należy przy tym zaznaczyć, że prawo do zachowku nie przysługuje osobie skutecznie wydziedziczonej, osobie, która zrzekła się dziedziczenia ani osobie uznanej za niegodną dziedziczenia.
Wysokość zachowku
Wysokość zachowku zależy od dwóch elementów:
- Udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym;
- Ułamka przewidzianego w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.
Zasadą jest, że zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.
Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.
Dla zobrazowania można wskazać, że jeżeli pełnoletnie dziecko dziedziczyłoby ustawowo 1/2 spadku o wartości 600.000 zł, to jego udział wynosiłby 300.000 zł. W takiej sytuacji zachowek wynosi co do zasady 150.000 zł (1/2 z 300.000 zł). Jeżeli jednak dziecko byłoby małoletnie w chwili śmierci spadkodawcy to zachowek wynosiłby 200.000 zł (2/3 z 300.000 zł).
Ustalanie substratu zachowku
Przy obliczaniu zachowku istotne znaczenie ma ustalenie tzw. substratu zachowku, czyli podstawy, od której obliczana jest należna kwota.
Na substrat zachowku składają się:
- czysta wartość spadku (aktywa pomniejszone o długi spadkowe),
- doliczane darowizny dokonane przez spadkodawcę w określonym czasie przed śmiercią.
W praktyce bardzo często przedmiotem sporu jest właśnie kwestia doliczenia darowizn, zwłaszcza nieruchomości przekazanych jednemu z dzieci wiele lat przed śmiercią spadkodawcy.
Przedawnienie roszczenia o zachowek
Roszczenie o zachowek nie ma charakteru bezterminowego.
Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenie uprawnionego przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.
W przypadku roszczenia przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny termin ten również wynosi pięć lat, liczonych od otwarcia spadku.
Po upływie terminu przedawnienia zobowiązany może skutecznie uchylić się od zapłaty zachowku, podnosząc zarzut przedawnienia, co uniemożliwia zaspokojenie wierzyciela.
Podsumowanie
Zachowek stanowi instrument ochrony najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu. Uprawnionymi są wyłącznie osoby wskazane w ustawie, a wysokość zachowku uzależniona jest od udziału spadkowego, który przypadałby im przy dziedziczeniu ustawowym.
W praktyce sprawy o zachowek często wymagają szczegółowej analizy wartości majątku spadkowego oraz darowizn dokonanych przez spadkodawcę. Każda sprawa wymaga zatem indywidualnej oceny zarówno pod względem prawnym, jak i rachunkowym.
Jeżeli znajdują się Państwo w sytuacji, w której rozważają dochodzenie zachowku lub zostali pozwani o jego zapłatę, warto dokonać wstępnej analizy roszczenia jeszcze przed podjęciem dalszych kroków procesowych. Moja Kancelaria świadczy pomoc w sprawach spadkowych, w tym sprawie o zachowek. W razie potrzeby zapraszam do kontaktu pod numerem telefonu 668 001 003 lub do kontaktu osobistego w Kancelarii przy ul. Moniuszki 20 w Tarnobrzegu.
#Adwokat #Zachowek #Prawospadkowe #Dziedziczenie #Testament #Tarnobrzeg