Kwestia dziedziczenia nierzadko budzi spory w rodzinie po śmierci jedno z jej członków. Dziedziczenie to jeden z kluczowych elementów prawa cywilnego, który reguluje przejmowanie majątku po zmarłej osobie. W Polsce kwestie te są dokładnie uregulowane w przepisach Kodeksu cywilnego.

Dziedziczenie w Polsce – podstawowe informacje

Jak już wspomniano, dziedziczenie oznacza przejście na skutek jednego zdarzenia prawnego ogółu praw i obowiązków na spadkobiercę. W Polsce mamy dwa zasadnicze tryby dziedziczenia:

  1. Dziedziczenie ustawowe – w przypadku, gdy osoba zmarła nie sporządziła testamentu, majątek rozdzielany jest zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego prawa. Dziedziczenie odbywa się w określonej kolejności:

    Pierwsza grupa: dzieci oraz małżonek zmarłego – dziedziczą oni po równo, choć małżonek ma prawo do minimum 1/4 majątku.
    Druga grupa: w przypadku, gdy zmarły nie miał dzieci ani dalszych potomków, powołani do spadku są rodzice zmarłego oraz jego rodzeństwo. Rodzice dziedziczą majątek po połowie, a rodzeństwo może otrzymać spadek w razie śmierci jednego z rodziców spadkodawcy.
    Trzecia grupa: dziadkowie zmarłego, jeśli nie ma innych bliższych krewnych, tj. zstępnych (dzieci, wnuków itd.), małżonka, rodziców i rodzeństwa. Jeżeli którekolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), udział spadkowy, który by
    mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.
    W przypadku braku rodziny, powołanej przez przepisy Kodeksu cywilnego do dziedziczenia majątek spadkowy przypada Skarbowi Państwa.
  2. Dziedziczenie testamentowe – jeśli zmarły pozostawił ważny testament, majątek rozdzielany jest zgodnie z jego wolą. Testament to dokument, w którym spadkodawca określa swoją ostatnią wolę w zakresie rozrządzenia swoim majątkiem. Testament może być sporządzony w kilku formach:
    • Testament własnoręczny (holograficzny) – sporządzony własnoręcznie, pisemnie przez spadkodawcę, własnoręcznie podpisany oraz opatrzony datą.
    • Testament notarialny – sporządzony w obecności notariusza.
    • Testament ustny (alograficzny)– testament, którego treść spadkodawca podaje ustnie. Ostatnia wola spadkodawca jest zapisywana w protokole, sporządzonym przy udziale wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty, marszałka województwa, sekretarza powiatu albo gminy lub kierownika urzędu stanu cywilnego oraz świadków.

Wyżej wymienione testamenty to tzw. testamenty zwykłe. Kodeks cywilny wymienia też testamenty szczególne, tj. testament ustny – w przypadku obawy rychłej śmierci spadkodawcy, testament podróżny – sporządzany przed dowódcą statku lub jego zastępcą oraz testament wojskowy, który może być sporządzony tylko w czasie mobilizacji lub wojny przez żołnierzy i pracowników Sił Zbrojnych.

Znaczenie testamentu

Dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Oznacza to, że dziedziczenie ustawowe będzie następować tylko w sytuacji, gdy spadkodawca nie sporządził testamentu lub… zostanie stwierdzona nieważność testamentu.

Zgodnie z art. 945 Kodeksu cywilnego testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

  1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli – będzie miał miejsce w przypadku, gdy spadkodawca w chwili sporządzenia testamentu nie był w stanie świadomie i swobodnie podjąć decyzję i wyrazić swoją wolę. Przyczyn takiego stanu życia może być wiele, do najczęstszych należą: choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo inne, chociażby nawet przemijające zaburzenia czynności psychicznych
  2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści – może dotyczyć treści testamentu, jak i wszelkich okoliczności leżących poza nią, np. przyczyny sporządzenia testamentu
  3. pod wpływem groźby – istnieje ona wówczas, gdy pewna osoba deklaruje spadkodawcy zamiar spowodowania negatywnych dla niego konsekwencji w celu wywołania po jego stronie stanu zagrożenia.

Jeżeli zostanie spełniona któraś z powyższych przesłanek, testament jest nieważny a dziedziczenie nastąpi na podstawie przepisów ustawy.

Na nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.

Czy można podważyć testament?

Można podważyć testament, jeżeli została spełniona jedna z przesłanek opisanych powyżej czyli stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, błąd, uzasadniający przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści lub groźba.

Każda sytuacja wymaga wnikliwej analizy okoliczności sporządzenia testamentu, a także stanu zdrowia spadkodawcy w chwili jego sporządzenia.

Nierzadko zdarza się, że testament jest zasadniczo ważny, ale niektóre z jego zapisów mogą okazać się bezskuteczne. Dotyczy to zwłaszcza oświadczenia o wydziedziczeniu jednego lub kilku spadkobierców. Obalenie przyczyny wydziedziczenia następuje jednak co do zasady w postępowaniu o zachowek, a nie w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Oznacza to, że nawet jeżeli sąd stwierdzi, że spadek został nabyty na podstawie testamentu to możliwym jest w dalszym ciągu dochodzenie zachowku przez osoby które zostały wydziedziczone w testamencie, a które dziedziczyłyby na podstawie ustawy.

Jeśli potrzebujesz pomocy adwokata z zakresu prawa spadkowego zapraszam do kontaktu w Kancelarii przy ul. Moniuszki 20 w Tarnobrzegu oraz pod numerem telefonu 668 001 003.